به گزارش تاج خبر، بازار غیررسمی ارز از نظر حجم، سهم کوچکی از کل معاملات ارزی کشور دارد؛ اما در عمل، نرخ آن برای بسیاری از مردم و فعالان اقتصادی اهمیت زیادی پیدا میکند. طبق اظهارات برخی رؤسای کل بانک مرکزی، حجم معاملات روزانه این بازار در برخی مقاطع حداکثر حدود ۵۰۰ هزار دلار بوده است. این رقم در برابر عرضه روزانه بازار رسمی بسیار ناچیز به نظر میرسد. با این حال، گاهی چند معامله محدود در سبزهمیدان، پاساژهای ارزی یا کانالهای تلگرامی، نرخ مورد توجه کل اقتصاد را تغییر میدهد.
در نگاه نخست، این وضعیت متناقض به نظر میرسد: چگونه بازاری با گردش روزانه کمتر از یک میلیون دلار میتواند بر قیمت کالاها، طلا، خودرو، مسکن و انتظارات تورمی اثر بگذارد، در حالی که بازارساز در بازار رسمی دهها یا صدها میلیون دلار عرضه میکند؟ پاسخ را باید در تفاوت میان «حجم معاملات» و «قدرت تعیینکنندگی قیمت» جستوجو کرد.
بازار کوچک، اما مرجع قیمتگذاری
بازار غیررسمی الزاماً بزرگترین بازار ارز نیست؛ اما در بسیاری از مواقع، سریعترین و قابل مشاهدهترین بازار است. نرخ آن در لحظه منتشر میشود و بهسرعت در شبکههای اجتماعی، کانالهای اطلاعرسانی و میان معاملهگران دستبهدست میشود. از سوی دیگر، قیمت بازار رسمی معمولاً با محدودیتهای معاملاتی، فرآیند ثبت سفارش، نوع مصرف و زمان تسویه همراه است و برای همه افراد قابل دسترسی نیست.
به همین دلیل، فعال اقتصادی هنگام قیمتگذاری فقط به نرخی نگاه نمیکند که دولت یا بازار رسمی اعلام کرده است. او میخواهد بداند اگر امروز به ارز نیاز پیدا کند، با چه نرخی میتواند ارز مورد نیاز خود را در کوتاهترین زمان تهیه کند. این نرخ همان چیزی است که میتوان آن را «قیمت جایگزینی» نامید.
برای نمونه، فروشندهای که کالای وارداتی در انبار دارد، ممکن است کالا را بر اساس نرخ ارزی قیمتگذاری کند که برای خرید مجدد آن نیاز دارد، نه بر مبنای نرخی که ماهها قبل برای واردات محموله فعلی پرداخت شده است. بنابراین حتی اگر مقدار کمی ارز در بازار غیررسمی معامله شود، نرخ همان معاملات میتواند بر قیمت کالاهای بزرگتر اثر بگذارد.
این بازار همچنین بر قیمت طلا و سکه اثر فوری دارد. معاملهگران طلا معمولاً نرخ دلار و اونس جهانی را همزمان در نظر میگیرند. از آنجا که نرخ دلار غیررسمی بهسرعت در دسترس است، تغییرات آن میتواند به سرعت به بازار طلا و سایر داراییها منتقل شود.
چرا چند معامله محدود نرخ را بالا میبرد؟
پاسخ اصلی در مفهوم «عمق بازار» است. عمق بازار یعنی چه مقدار ارز در نرخهای نزدیک به قیمت جاری برای فروش وجود دارد. در یک بازار عمیق، اگر خریداری بخواهد نرخ را تغییر دهد، باید سفارش بزرگی ثبت کند؛ زیرا در سطوح مختلف قیمت، فروشندگان زیادی حضور دارند. اما در بازار کمعمق، مقدار ارز موجود در هر سطح محدود است.
فرض کنیم در نرخ جاری فقط ۱۰۰ هزار دلار برای فروش عرضه شده باشد. در نرخ کمی بالاتر نیز ۱۰۰ هزار دلار و در سطح بعدی ۱۵۰ هزار دلار وجود داشته باشد. یک سفارش خرید ۳۵۰ هزار دلاری میتواند تمام این عرضهها را جذب کند و معامله بعدی در نرخ بالاتری انجام شود. اگر این معامله بهعنوان آخرین نرخ بازار در کانالها منتشر شود، فروشندگان دیگر نیز ممکن است قیمت خود را بالا ببرند.
در این حالت، نرخ جدید لزوماً میانگین قیمت صدها میلیون دلار معامله نیست؛ بلکه ممکن است فقط قیمت آخرین معامله در بازاری باشد که فروشنده کافی ندارد. این نرخ سپس بهعنوان علامت کمبود یا افزایش تقاضا تفسیر میشود و واکنش سایر فعالان را به دنبال میآورد.
در بازار کمعمق، رفتار فروشندگان نیز اهمیت زیادی دارد. اگر آنان انتظار افزایش قیمت داشته باشند، ممکن است ارز خود را عرضه نکنند و منتظر نرخ بالاتر بمانند. در نتیجه، حتی بدون رشد شدید تقاضا، کاهش عرضه فوری میتواند قیمت را افزایش دهد. از طرف دیگر، خریداران نیز برای جلوگیری از گرانتر شدن ارز، زودتر وارد بازار میشوند. این رفتار، فشار خرید را بیشتر میکند.
به این ترتیب، یک چرخه شکل میگیرد: معامله محدود، اعلام نرخ بالاتر، کاهش عرضه، افزایش تقاضای احتیاطی و سپس ثبت معاملات جدید در سطوح بالاتر. در این فرآیند، انتظارات میتواند از حجم واقعی معاملات مهمتر شود.
چرا عرضه رسمی همیشه به بازار آزاد منتقل نمیشود؟
مقایسه مستقیم حجم عرضه رسمی با حجم بازار غیررسمی، بدون توجه به تفاوت این دو بازار، میتواند گمراهکننده باشد. بخش مهمی از عرضه رسمی به شکل حواله انجام میشود و برای واردکنندگان یا مصارف مشخص اختصاص دارد؛ درحالیکه بسیاری از متقاضیان بازار غیررسمی به دنبال اسکناس نقدی و تحویل فوری هستند.
ارز رسمی ممکن است به ثبت سفارش، ارائه اسناد، احراز هویت، سهمیه و فرآیند تسویه نیاز داشته باشد. این محدودیتها باعث میشود ارزی که در بازار رسمی عرضه میشود، الزاماً در اختیار فردی قرار نگیرد که قصد سفر، پسانداز، معامله کوتاهمدت یا پوشش ریسک دارد.
از سوی دیگر، همه عرضه اعلامشده، عرضه مؤثر نیست. عرضه مؤثر ارزی است که خریدار بتواند به آن دسترسی پیدا کند، در زمان مناسب تحویل بگیرد، برای نیاز خود قابل استفاده بداند و با نرخ آن نیز موافق باشد. اگر ارز رسمی دیر تحویل شود، فقط برای مصرف خاص قابل استفاده باشد یا امکان تبدیل آن به اسکناس وجود نداشته باشد، اثر آن بر بازار نقدی محدود خواهد بود.
عامل مهم دیگر، اعتماد به استمرار عرضه است. اگر فعالان بازار تصور کنند عرضه بازارساز موقتی است یا در آینده کاهش مییابد، ممکن است عرضه امروز را نشانه ارزانی پایدار ندانند. حتی امکان دارد آن را فرصتی برای خرید بیشتر تلقی کنند. در شرایط افزایش ریسک سیاسی، تحریم، محدودیت انتقال پول یا نگرانی درباره آینده نرخ رسمی، تقاضای احتیاطی افزایش مییابد و اثر عرضه جاری را خنثی میکند.
در نتیجه، رقم ۵۰۰ هزار دلار را باید با دقت تفسیر کرد. این رقم ممکن است به معاملات نقدی قابل مشاهده در بخشی از بازار اشاره داشته باشد، نه همه معاملات حوالهای، معاملات خارج از تهران یا جریانهای ارزی مرتبط با بازارهای منطقهای. بااینحال، حتی اگر این رقم را مبنای کل بازار غیررسمی قابل مشاهده قرار دهیم، باز هم اثرگذاری آن از نظر اقتصادی قابل توضیح است.
مسئله اصلی، بزرگی بازار غیررسمی نیست؛ بلکه تبدیل شدن آن به مرجع انتظارات است. برای کاهش اثر این بازار، صرفاً افزایش حجم عرضه رسمی کافی نیست. بازار رسمی باید دسترسیپذیر، شفاف، سریع و قابل پیشبینی باشد و میان نرخهای مختلف نیز شکاف غیرمنطقی وجود نداشته باشد.
در نهایت، بازار غیررسمی ممکن است از نظر حجم کوچک باشد، اما در صورت کمعمق بودن، هر معامله در آن وزن زیادی پیدا میکند. به همین دلیل، برای تحلیل نرخ ارز باید علاوه بر حجم معاملات، عمق بازار، فاصله قیمت خرید و فروش، ماندگاری نرخ، نوع ارز و میزان دسترسی به عرضه رسمی را نیز بررسی کرد.
